- تعداد نمایش : 6
- تعداد دانلود : 4
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2090
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8389
سال : 19
شماره : 9
شماره پی در پی : 127
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 9،
،
شماره پی در پی 127
سازوکارهای زیبایی‌آفرینی در شعر روایی نظامی: موسیقی کلام، تصویر و رنگ
صفحه
(245
- 257)
مرجان موسی‌زاده ، فرهاد طهماسبی (نویسنده مسئول)، فاطمه پاکرو
تاریخ دریافت مقاله
: خرداد 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: شهریور 1405
چکیده
زمینه و هدف: پژوهشهای مربوط به زیبایی‌شناسی شعر نظامی غالباً موسیقی، تصویر، رنگ یا ساختار نمادین را جدا از یکدیگر بررسی کرده اند؛ ازاین‌رو، نسبت این مؤلفه ها با حرکت روایت و تولید معنا کمتر بصورت یک نظام پیوسته توضیح داده شده است. هدف پژوهش حاضر تبیین سازوکار هم‌نشینی سه سطحِ موسیقی کلام، تصویرپردازی و رنگ در شعر روایی نظامی است.
روش پژوهش: پژوهش کیفی و از نوع تحلیل توصیفی ـ تحلیلیِ متن است. پیکرۀ اصلی، پنج‌گنج نظامی و کانون تحلیل، نمونه های برجسته از مخزن‌الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت‌پیکر و اسکندرنامه است. واحد تحلیل، بیت ابیاتی است که دست‌کم یکی از شاخصهای آوایی، تصویری یا رنگی ـ ساختاری را فعال میکند. شواهد بشیوۀ هدفمند انتخاب شده و در دو مرحلۀ کدگذاریِ توصیفی و تفسیر کارکردی بررسی شده اند.
یافته ها: موسیقی در شعر نظامی تنها آرایۀ صوتی نیست و با تنظیم ضرباهنگ صحنه، تغییر عاطفه و گذارهای روایی پیوند دارد. تصویرپردازی نیز مفاهیم انتزاعی را به تجربه ای حسی تبدیل میکند و از راه استعاره، تشبیه و حس‌آمیزی، حرکت و نور را در زبان بازمیسازد. در هفت‌پیکر، رنگها و توالی عدد هفت افزون بر آرایش صحنه، سازمانی برای ترتیب روایت و نمایش دگرگونی تدریجی شخصیت فراهم میکنند.
نتیجه گیری: تمایز اصلی شیوۀ نظامی در انباشت آرایه ها نیست، بلکه در هماهنگ‌کردن صوت، تصویر و معماری روایت است. در این الگو، صورت کلام در خدمت پیشبرد داستان، هدایت ادراک مخاطب و صورت‌بندی معنای اخلاقی قرار میگیرد؛ بنابراین زیبایی در شعر او رخدادی ساختاری و معنایی است، نه زینتی افزوده بر روایت.
کلمات کلیدی
نظامی گنجوی. زیبایی‌شناسی. موسیقی شعر. تصویرپردازی. رنگ.
- آراسلی. نوشابه (۱۳۷۲). «هنر شاعری نظامی». در مجموعۀ مقالات کنگرۀ بین‌المللی نهمین سدۀ تولد حکیم نظامی گنجوی، ج ۱، تبریز: دانشگاه تبریز، صص ۷۱ـ۷۶.
- ارسطو (۱۳۴۳). فن شعر ارسطو. ترجمۀ عبدالحسین زرین‌کوب. چاپ دوم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، صص 96 44-43-45.
- احمدی. بابک (۱۳۹۸). حقیقت و زیبایی: درسهای فلسفۀ هنر. چاپ سی‌وششم. تهران: نشر مرکز، ص68.
- احمدی ملکی. رحمان (۱۳۷۸). «پیکرهای رنگی (هفت‌پیکر)». ادبیات داستانی، ش ۵۲، صص ۱۸ـ۱۹.
- بری. مایکل (۱۳۸۵). تفسیر مایکل بری بر هفت‌پیکر نظامی. ترجمۀ جلال علوی‌نیا. تهران: نی، ص73.
- ترابی. سیدمحمد (۱۳۷۲). «حکیم نظامی، مبتکر ساقی‌نامه». در مجموعۀ مقالات کنگرۀ بین‌المللی نهمین سدۀ تولد حکیم نظامی گنجوی، ج ۱، تبریز: دانشگاه تبریز، صص ۲۹۳ـ۳۰۵.
- حصاری. میرهدایت (۱۳۷۲). «نظامی و ساقی‌نامه سرایی». در مجموعۀ مقالات کنگرۀ بین‌المللی نهمین سدۀ تولد حکیم نظامی گنجوی، ج ۱، تبریز: دانشگاه تبریز. صص ۴۶۵ـ۴۷۲
- زرین‌کوب. عبدالحسین (۱۳۸۹). پیر گنجه در جست‌وجوی ناکجاآباد. چاپ هشتم. تهران: سخن، ص66.
- شفیعی‌کدکنی. محمدرضا (۱۳۹۲). موسیقی شعر. تهران: آگه،صص 114-98.
- شمیسا. سیروس (۱۳۸۰). نقد ادبی. چاپ دوم. تهران: فردوس، ص 75.
- صفا. پروانه و دیگران(1401). بررسی و تحلیل انواع ادبی در اشعار نظامی گنجوی. نشریه علمی سبکشناسی نظم و نثر فارسی(بهار ادب). دوره 15. شماره 76. صص 201-181.
- قریب. بدرالزمان (۱۳۷۶). «هفته در ایران قدیم: پژوهشی در هفت‌پیکر نظامی و نوشته های مانوی». نامۀ فرهنگستان، ۳(۴)، صص ۱۱ـ۳۹.
- گلسرخی. ایرج (۱۳۷۲). «موسیقی و خسروانی در آثار نظامی». در مجموعۀ مقالات کنگرۀ بین‌المللی نهمین سدۀ تولد حکیم نظامی گنجوی، ج ۳، تبریز: دانشگاه تبریز، صص ۹۳ـ۱۲۳.
- محبتی. مهدی (۱۳۹۲). نقد ادبی در ادبیات کلاسیک فارسی. تهران: علمی و فرهنگی، ص71.
- نظامی گنجوی. الیاس بن یوسف (۱۳۹۲). هفت‌پیکر: متن علمی و انتقادی. تصحیح و شرح برات زنجانی. تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
- ___________________ (۱۳۹۳). خمسۀ نظامی گنجه ای: بر اساس نسخۀ سعدلو و مقابلۀ نسخه های معتبر. تصحیح سامیه بصیرمژدهی، زیر نظر بهاءالدین خرمشاهی. تهران: دوستان.